Maak van 2026 het jaar van morele waakzaamheid! Het liefst zouden we het jaar hoopvol beginnen. Maar door toenemende ongelijkheid, ecologische ontwrichting en het verval van onze democratie klinkt dat naïef. Natuurlijk zijn dit complexe uitdagingen, maar het lijkt alsof veel politieke en zakelijke leiders niet eens de wíl hebben om sociale kwaden tegen te houden. Wat gebeurt hier?! Hoe moeten we het opkomende sociale kwaad duiden? En wat kunnen we praktisch doen om het tegen te gaan?
Martin Luther King heeft als geen ander sociaal kwaad en tegenwerking ervaren en heeft zich er wijs en moedig tegen verzet. King laat zien dat het sociale kwaad dat we om ons heen zien niet los staat, maar in drie onderling verbonden vormen voortwoekert. Hij noemde dit the giant triplets: de drie sociale kwaden, namelijk materialisme, een politiek van onderdrukking en een ideologie die onrecht legitimeert. Maar: hij kwam ook met vier praktische lessen om sociaal kwaad te bestrijden, lessen die tegelijkertijd groot en fundamenteel zijn én geschikt voor iedereen om op te pakken. Laten we daarom van 2026 het jaar van morele waakzaamheid maken.
1. Eerbied voor fundamentele waarden in Europa
Europa heeft na de zwarte bladzijden van twee Wereldoorlogen en het kolonialisme de les geleerd dat sommige waarden heilig zijn. Dat maakt het tot op de dag van vandaag een groot voorrecht om in Europa te leven. Heilig wil zeggen 'apart gezet', met een bijzondere status. In Europa zijn bepaalde waarden apart gezet van de rest, om ze met extra zorg te kunnen eerbiedigen. Denk aan de menselijke waardigheid en de mensenrechten en burgerlijke grondrechten die daaruit voortvloeien. Of denk aan onze politieke vrijheid: ons gemeenschappelijke recht om samen, op democratische wijze onze gezamenlijke toekomst vorm te geven. De laatste tijd is er ook steeds meer eerbied ontstaan voor niet-menselijk leven. Zo is recent in EU-verband ecocide - grootschalige vernietiging van de natuur - strafbaar gesteld en is in VN-verband een nieuw mensenrecht erkend, namelijk het recht op een schone, gezonde en duurzame leefomgeving. Ook daarin heeft Europa een cruciale rol gespeeld.
De Duitse arts, theoloog en filosoof Albert Schweitzer, die in 1952 de Nobelprijs voor de Vrede won, noemde de overkoepelende waarde: eerbied voor al het leven.
Het eerbiedigen van deze fundamentele waarden is verankerd in allerlei instituties. Mensenrechten en burgerlijke grondrechten zijn verankerd in de rechtsstaat. Een vreedzame en rechtvaardige omgang met andere landen is vastgelegd in de internationale rechtsorde. En ook in de economie moeten fundamentele waarden worden geëerbiedigd. Zo moeten bedrijven de mensenrechten respecteren, een goed onderbouwd plan hebben om binnen afzienbare tijd klimaatneutraal te opereren, enzovoort.
Deze instituties maken onze vrijheid mogelijk. Binnen dit raamwerk is er in Europa uitzonderlijk veel vrijheid om je eigen waarden na te streven - als burger, als bedrijf, of als maatschappelijke organisatie. We zijn hierbij niet naïef. Er zijn in deze gebroken wereld vele onvolmaaktheden, we maken als feilbare mensen continu fouten en we kunnen hard met elkaar van mening verschillen over de toepassing van onze persoonlijke waarden.
De maatschappelijke organisatie die ik mede vertegenwoordig, Just Enough, ziet deze misstanden en stelt ze aan de kaak, soms op een confronterende manier. Bijvoorbeeld onrecht in productieketens en mateloos consumptiegedrag. Maar op basis van onze christelijk-humanistische ethiek willen we dit op een milde manier doen. Mild richting het verleden: blijf niet fouten uit het verleden nadragen, maar kijk naar de stappen die mensen nu bereid zijn zetten. Mild richting de persoon: benoem wat de impact is van schadelijk gedrag, en veroordeel niet de persoon. Mild richting de toekomst: verwacht niet dat een grote misstand morgen opgelost is, maar gun mensen de tijd om stap voor stap verbeteringen door te voeren. We noemen die houding ook wel liefde in waarheid: waarheid kan niet zonder liefde, en andersom.
Deze combinatie van het eerbiedigen van fundamentele waarden en waarheid in liefde bij het nastreven daarvan, maakt in Europa échte vooruitgang mogelijk. Dat is vooruitgang in de doeleinden van het leven: vrijheid, vrede, rechtvaardigheid en naastenliefde.
2. Sociaal kwaad staat nooit op zichzelf
Wat de échte vooruitgang in Europa betreft heb ik de laatste tijd steeds meer een unheimisch gevoel. Waarschijnlijk herken je dit gevoel. Laat ik het gevoel illustreren. In het dagelijks leven geef ik veel lezingen over leven van genoeg en postgroei, een economie van het genoeg, voor heel diverse groepen. Daarbij doe ik een beroep op het gevoel van mensen, bijvoorbeeld empathie met kwetsbare mensen en ander kwetsbaar leven. Ik doe een beroep op de rede, bijvoorbeeld dat er geen enkel wetenschappelijk bewijs is voor groene groei, terwijl er wél al vijftig jaar wetenschappelijke argumenten zijn gevonden voor postgroei. Ik doe een beroep op ethische principes, bijvoorbeeld de fundamentele waarde om al het leven te eerbiedigen, ook in ons economisch handelen. En ik doe een beroep op het verlangen van mensen naar échte, diepe en bestendige levensvreugde, die we niet bereiken met nóg meer productie en consumptie maar met meer verbinding, met elkaar, met de natuur en met onze diepere waarden.
Maar ik kom erachter dat hoe compleet en appellerend ik mijn betoog ook maak - en ik houd mij aan alle belangrijke wetten van de retorica - ik steeds vaker stuit op weerstand en tegenstand. Dat gebeurt in allerlei vormen: van passiviteit en onverschilligheid tot dooddoeners en vergezochte bezwaren. Ik heb inmiddels geleerd dat een van de meest dubieuze vormen van weerstand een beroep op "realisme" is. Vaak uiten mensen hun weerstand heel slim, zo slim dat ik soms te weinig of te laat doorheb dat "het redelijke bezwaar" feitelijk bedoeld is om mijn boodschap te ondermijnen. Mij bekruipt het gevoel: een deel van deze weerstand heeft niet zozeer te maken met de boodschap of de boodschapper, maar met onwil bij de ontvanger. Ik veronderstel goede wil bij mensen - namelijk basaal eerbied voor fundamentele waarden en bereidheid om stappen in de goede richting te zetten - maar die veronderstelling klopt lang niet altijd. En ik vraag me af of mensen dat doorhebben van zichzelf (vaak niet, denk ik).
Wat ik in het klein ervaar in mijn vele gesprekken met mensen, gebeurt in Europa en de wereld ook in het groot. Hoezeer er ook een beroep wordt gedaan op het gevoel, de rede en de ethiek van onze politieke en zakelijke leiders, ze lijken steeds vaker niet bereid te zijn om zich hard te maken voor een betere bescherming van fundamentele waarden. Vaak gebeurt dit onder het mom van "realisme". En dat terwijl er zóveel op het spel staat. Door de ecologische ontwrichting staat zelfs de toekomst van een groot deel van de mensheid en talloze andere levende wezens op het spel. Dat steeds meer zakelijke en politiek leiders geen beroep doen op het gevoel, de rede en de ethiek van anderen, bijvoorbeeld van hun medewerkers of hun kiezers, verraadt dat de goede wil ook bij henzelf gedeeltelijk of geheel ontbreekt.
Het is cruciaal dat we de toename van onwil, soms zelfs kwade wil, doorgronden. Want alleen door te begrijpen wat hier gebeurt, kunnen we het effectief bestrijden. We kunnen hiervoor te rade gaan bij Martin Luther King. Na jaren vele lezingen te hebben gegeven en op de leiders van zijn land te hebben ingepraat, kwam hij medio 1967 tot de conclusie dat gematigde burgers en gematigde leiders onvoldoende goede wil hadden om de schrijnende wonden te helen die zwarte Amerikanen dagelijks werden toegebracht, waaronder de onderbetaling en mensonterende leefomstandigheden in getto’s. Hij begon de oorzaken van sociaal kwaad te onderzoeken en ontdekte dat sociaal kwaad drievoudig is, met een duidelijke wortel, een stengel en een cruciale uitloper. Hij noemde zijn analyse van het voortwoekerende onkruid in de samenleving the giant triplets: de drie grote sociale kwaden.
Het eerste sociale kwaad, dat de wortel ervan vormt, is onrechtmatige toe-eigening van de vruchten van de arbeid en de vruchten van de aarde van anderen. Bijvoorbeeld door onderbetaling van werknemers of door uitbuiting van landen waar grondstoffen vandaan komen. Beide aspecten van dit sociale kwaad zijn vandaag de dag nog steeds wijdverbreid, ook in de huidige Europese economie. Dit kwaad heeft in onze tijd naast een sociale ook een nieuwe, ecologische dimensie gekregen, omdat we meer vruchten van de aarde nemen dan de aarde aankan, met alle gevolgen van dien voor het mondiale Zuiden, toekomstige generaties en het niet-menselijk leven. Dit levert rijkdom op, maar wel ten koste van anderen, nu en later. Vervolgens gaan mensen zich hechten aan hun onrechtmatig verkregen rijkdom. Dat noemde King het materialisme.
Uit het materialisme ontstaat het tweede sociale kwaad: een politiek van onderdrukking en uitsluiting. Want om de rijkdom te behouden moet koste wat het kost voorkomen worden dat benadeelde groepen hun recht halen. Bijvoorbeeld door vakbonden tegen te werken, het leed van mensen in het mondiale Zuiden maximaal te negeren, zorgen van milieuorganisaties te bagatelliseren, en vooral: door zelf zoveel mogelijk politieke macht te vergaren, ook als dat ten koste gaat van de democratie. Denk aan grootschalige lobbypraktijken en andere vormen van corruptie. Of denk aan onrechtvaardige internationale handelsregels, waarmee landen in het mondiale Zuiden economisch onderdrukt worden. De politieke macht die dat oplevert is de stengel, de ruggengraat, van het sociale kwaad. Uiteindelijk is militaire macht de ultieme garantie van deze politieke macht. King zag daarom het militarisme als ergste uitwas van het tweede sociale kwaad.
Maar een politiek van onderdrukking, hoe sterk ze ook lijkt, is slechts beperkt effectief. Want, zoals blijkt uit de geschiedenis, er zullen altijd leiders opstaan die coöperatieve bewegingen beginnen die een beroep doen op fundamentele waarden, om de stille meerderheid te vermurwen om dit sociale kwaad in te perken. Daarom nemen leiders van kwade wil hun toevlucht tot het derde sociale kwaad: het bedenken en verspreiden van ideologieën die onrecht legitimeren. Het doel hiervan is om het onrechtvaardige economische systeem en de politiek van onderdrukking acceptabel te maken door de waarheid en fundamentele waarden - die levensgevaarlijk zijn voor het politiek-economische regime - te verdraaien. In de tijd van Martin Luther King was deze leugenachtige ideologie racisme vermengd met paternalisme. Racisme legitimeerde de structurele achterstelling van zwarte Amerikanen. Zwarte Amerikanen die daartegen in verzet kwamen, zoals King, kregen continu impliciet of expliciet te horen: "Doe niet zo ongeduldig, wij hebben het beste met jullie voor, wij weten beter hoe en wanneer we dit het beste voor jullie kunnen oplossen." Deze ideologieën zijn vaak zo geraffineerd en klinken vaak zo goedbedoeld, dat ze vele mensen, óók mensen van goede wil, om de tuin leiden. Ideologie is daarmee de uitloper van het onkruid, die mensen verstrikt en die sociaal kwaad zo hardnekkig maakt.
Kortom, we leren van Martin Luther King dat sociaal kwaad nooit op zichzelf staat. Het komt altijd in drievoud en dringt diep door in alle facetten van de samenleving: de economie, de politiek en de cultuur. In Europa in onze tijd zien we na een periode van relatieve sociale vooruitgang sociaal kwaad ineens overal de kop opsteken. We zullen met name het culturele en ideologische aspect van hedendaags sociaal kwaad beter moeten doorzien om het effectief te kunnen bestrijden. Dat is lastig maar het is wel degelijk mogelijk.
3. De ideologie van valse vooruitgang
Economische uitbuiting en politieke onderdrukking zijn hard en meedogenloos, maar een leugenachtige ideologie is slinkser en hardnekkiger: het breekt ons verzet en vernietigt onze vrijheid en onze verbeelding van binnenuit. Ideeën die haaks staan op onze fundamentele waarden, dringen zich via een gestage stroom van culturele uitingen uiteindelijk ons hart binnen. Als waarden en waarheden maar lang genoeg verdraaid worden en geweld worden aangedaan, dan wordt licht donker en donker licht, het bittere zoet en het zoete bitter, het goede slecht en het slechte goed. King heeft het verwoestende effect daarvan van heel dichtbij meegemaakt. Want niet alleen de onderdrukkers internaliseren racistische overtuigingen, óók de onderdrukten. King heeft bij zijn zwarte medestanders constant gevoelens van minderwaardigheid moeten bestrijden. Zo ingrijpend is racisme.
Waarom nestelen overtuigingen die onrecht legitimeren zich zo diep in ons, zelfs in mensen die het onrecht niet begaan of er alleen medeplichtig aan zijn? Volgens de psycholoog Erich Fromm gebeurt dit vanwege het diepste verlangen in de mens: het verlangen naar eenheid, eenheid in zichzelf en eenheid met andere mensen. Dit verlangen is volgens Fromm net zo diep als de wil om te overleven. De mens is namelijk een door en door sociaal wezen. We kunnen niet leven in isolatie, zonder verbinding met anderen. En we kunnen ook niet leven met gespletenheid in onszelf, als ons gedrag en onze overtuigingen te ver van elkaar afwijken. We willen een goed mens zijn, integer zijn, ook als onze gedragingen slecht zijn. (Integer betekent letterlijk één.) Dat geldt ook voor mensen die gewend zijn geraakt aan onrechtmatig verkregen rijkdom en macht. Ook zij willen koste wat het kost de eenheid in zichzelf en met anderen bewaren. Daarom is het voor hen van levensbelang om onrecht te legitimeren, ook al moeten waarheden en waarden daarvoor verdraaid of omgedraaid worden. Daarom reageren leiders van kwade wil op kritiek altijd met repressie, ook als ze bekritiseerd worden door een onbeduidende minderheid. Denk aan al die autocraten die tot het uiterste gaan om propaganda te verspreiden en onwelgevallige culturele en politieke uitingen te censureren.
Dit mechanisme werkt ook in ons en onze samenleving. Op slimme manieren zijn we vrijwel allemaal medeplichtig gemaakt aan onrechtmatig verkregen rijkdom. Ook voor ons worden mensen en de aarde uitgebuit. De gespletenheid en emotionele pijn die dat veroorzaakt, willen we niet voelen. Daarom reageren we met wat Erich Fromm psychologische repressie noemt: we onderdrukken waarheden en schuldgevoelens in ons waar we niet mee kunnen leven. Én we proberen de eenheid met anderen te bewaren. Er is vrijwel niets wat ons zoveel angst inboezemt als het uiten van ongemakkelijke waarheden, want het kan tot afkeuring leiden. Dus als de hoofdschuldigen van het sociale kwaad ons een mooi narratief bieden waar we ons comfortabel bij voelen, een narratief dat de eenheid in ons en met anderen herstelt, dan voelen we ons daartoe sterk aantrokken. Uiteraard zijn er voor het verkopen van aperte leugens veel meer communicatie-uitingen nodig dan voor kleine leugentjes. Maar er is geld genoeg voor een even subtiele als gestage communicatiestroom. Het zijn uiteindelijk drupjes cyanide verpakt in bonbons. Maar het werkt helaas. Dat is hoe ideologieën zich verspreiden. Denk aan de ijzingwekkende slotzin van het boek 1984 van George Orwell: "He loved Big Brother."
De krachtigste ideologie van onze tijd is materiële en technologische vooruitgang. Talloze keren en op talloze manieren heb ik mensen hierop een beroep horen doen. Innovatie, sociale zekerheid, zorg, concurrentievermogen, pensioenen, overheidsfinanciën, defensie, financiële stabiliteit: alles wordt uit de kast gehaald om ons huidige economische systeem te legitimeren en om leven van genoeg en postgroei in diskrediet te brengen. Het is niet alleen een uitermate sterk narratief, het sluit ook aan bij de diepe angst van mensen om iets te verliezen.
De economische wetenschap is hiervoor de perfecte dekmantel: een wetenschap waarin de economie een doel op zich is geworden en waarin het spreken over economie volkomen amoreel is gemaakt, dat wil zeggen ontdaan van alle ethische overwegingen. Zo wordt verhuld dat deze manier van spreken over economie door en door ideologisch is. Want economie gaat natuurlijk over het genereren van de middelen van het leven, en de middelen van het leven zouden natuurlijk ten dienste moeten staan van de doeleinden van het leven. Maar in ons huidige spreken over de economie zijn middelen en doelen op een hele slimme manier omgedraaid. We maximaliseren de middelen van het leven in plaats van de doelen van het leven. Hierdoor heeft valse vooruitgang in onze samenleving de plaats ingenomen van échte vooruitgang, dat wil zeggen vooruitgang in de doeleinden van het leven: vrijheid, vrede, rechtvaardigheid en naastenliefde.
Door ons te verdiepen in de cruciale rol van ideologie, zien we dat de meest effectieve aanpak van onrecht begint bij het ontmaskeren van sociaal kwaad en de ideologieën die het sociale kwaad in stand houden. We zullen daarbij in onszelf moeten beginnen en ons bewust moeten zijn van waarden en waarheden die we zelf bewust of onbewust onderdrukken, omdat ook wij medeplichtig zijn aan onrecht. Maar laten we daarbij in hemelsnaam mild zijn! Mild zijn richting onszelf en mild zijn richting ons verleden en richting de toekomst, zodat we de moed vinden om stap voor stap ons leven en onze overtuigingen te verbeteren. Want het antwoord op sociaal kwaad begint met liefde in waarheid.
4. Vier praktische lessen om valse ideologieën te bestrijden
Stel dat het je het sociale kwaad van onze tijd al in enige mate doorziet, ook in jezelf, wat kun je dan doen om het te bestrijden? We leven immers in een tijd waarin de goede wil om te werken aan sociale en ecologische rechtvaardigheid zienderogen verslappen. We kunnen daarvoor teruggaan naar Martin Luther King die in 1967 voor precies hetzelfde probleem stond. Hij begon, zoals we zagen, met het zorgvuldig ontleden van the giant triplets: de drie grote sociale kwaden en de manier waarop ze samenhangen. Wat hij daarna deed is ongelofelijk. Hij publiceerde in 1967 een vernieuwend boek, gaf zijn krachtigste speech ooit en zette zijn leven op het spel voor een nieuwe sociale beweging. Het boek heet Where Do We Go From Here? Hij beantwoordt deze vraag door zich uit te spreken voor democratisch socialisme, wat in Amerika in die tijd levensgevaarlijk was. Dat is helaas waar gebleken, want in 1968 is hij vermoord, terwijl hij een staking van zwarte arbeiders organiseerde. Hij heeft met deze daden buitengewoon veel wijsheid en moed getoond.
Die grote wijsheid en moed komen samen in een speech bij de
National Conference on New Politics in Chicago op 31 augustus 1967,
The Three Evils of Society Speech. De speech is nota bene een tijd lang verloren gegaan en pas recent teruggevonden in een obscuur radio-archief. Nadat ik alle andere speeches van King al een keer beluisterd had, hoorde ik afgelopen zomer deze speech voor het eerst. Ik vind dit betoog in bepaalde opzichten zelfs sterker dan zijn beroemde speech
I Have A Dream, met name de scherpte waarmee hij de dieperliggende maatschappelijke problemen aankaart, zowel qua inhoud als qua toon.
---
---
We kunnen een aantal praktische lessen trekken uit de aanpak die King hier hanteert. Ten eerste kiest hij ervoor om het narratief waarmee de status-quo in stand gehouden wordt finaal door te prikken. Hij breekt door de muur van zoete woorden en harde ideologie heen om te laten zien welk cynisme, grenzend aan nihilisme, erachter schuilgaat. Hij doet dit enerzijds door het leed dat de status-quo veroorzaakt in al zijn rauwheid te benoemen, anderzijds door pijnlijk duidelijk te maken dat de mensen met economische en politieke macht daaraan feitelijk niets veranderen, en waarschijnlijk vanuit onwil of kwade wil niet eens iets wíllen veranderen. De eerste les is dus om waarheden en waarden in stelling te brengen tegen amorele machtsuitoefening. Dat is een krachtige les, want vergeet niet dat waarheden en waarden levensgevaarlijk zijn voor de status-quo.
Blijf je dus verdiepen in de feiten en in het leed van anderen, blijf redeneren vanuit fundamentele waarden, en blijf dat openlijk benoemen. Denk niet "wat ik doe is zwak, want ik breng alleen woorden" of "ik verander niets, want ik spreek alleen", want ware woorden en ethisch geladen woorden zijn zo krachtig dat ze de sterkste regimes omver kunnen werpen. Verder blijkt uit wetenschappelijk onderzoek dat ook als mensen defensief of repressief reageren op je woorden, deze woorden wel degelijk effect hebben, omdat de spanning die je woorden teweegbrengen mensen langdurig blijft bezighouden en zodoende het gedrag en de overtuigingen van mensen beïnvloedt.
Ten tweede kiest King ervoor om de onwil die hij signaleert om het goede te doen expliciet benoemt. Hij stapt daarmee bewust uit het narratief van zijn tegenstanders. Die willen niets liever dan dat de discussie verzandt in praktisch geneuzel over minuscule stapjes die vooral bedoeld zijn om echte vooruitgang tegen te houden. In plaats daarvan begint hij een metagesprek: een gesprek over de onwil zelf. Daarmee dwingt hij zijn tegenstanders om te reflecteren op hun eigen innerlijke motieven. En hij confronteert ze met de diepe gespletenheid in zichzelf, het gapende gat tussen de loffelijke idealen die ze zeggen na te streven en hun gedragingen die precies het omgekeerde bewerkstelligen. Hij pakt daarmee de psychologische repressie die mensen in hun greep houdt bij de bron aan, en dat is ijzersterk. Ook ondermijnt hij hiermee zeer effectief het gezag van de leiders die hij aanspreekt, terwijl hij tegelijkertijd het draagvlak voor echte verandering, en de leiders die daarvoor staan, versterkt.
Ten derde kiest King ervoor om zijn toon te verscherpen. Hij brengt daarmee de vorm en de stijl van zijn woorden in overeenstemming met de inhoud. Zijn toehoorders ervaren zijn boodschap daardoor als schokkender, en dat is precies wat er nodig is, want het leed dat de status-quo veroorzaakt ís schokkend. Hij choqueert dus niet uit effectbejag, maar proportioneel, in lijn met de inhoud. Door proportioneel mensen te choqueren met de waarheid zet hij gewone mensen ertoe aan om in verzet te komen. En dat is precies wat nodig is als zakelijke en politieke leiders geen goede wil tonen.
Dat brengt ons bij de vierde praktische les, namelijk de keuze voor geweldloos verzet. Want als je, zoals King, constateert dat de wil voor echte verandering ontbreekt, dan betekent medewerking verlenen aan de status-quo, ook al probeer je de status-quo te veranderen, dat je de status-quo impliciet blijft legitimeren. Bijvoorbeeld: als consument, als werknemer of als activist blijven samenwerken met een bedrijf dat echte verandering tegenhoudt wekt de indruk dat er in dat bedrijf toch nog een beetje goede wil bestaat. Maar als je vindt dat er sprake is van onwil, dan moet je dat aan het bedrijf en aan de rest van de wereld duidelijk maken door de samenwerking op te zeggen en er geen zaken meer mee te doen. En als je vindt dat er sprake is van kwade wil, dan heb je zelfs een morele reden om het bedrijf actief, met geweldloze middelen tegen te werken. Dat is precies wat King deed toen hij de staking van zwarte arbeiders organiseerde.
Afsluitende oproep
Het mooie is: geen van deze vier praktische lessen ligt buiten ons bereik; we kunnen ze alle vier zelf toepassen. We kunnen waarheden en waarden in stelling brengen, onwil ontmaskeren, proportioneel onze toon verscherpen en niet langer meewerken aan kwalijke praktijken. We kunnen dit doen in de gesprekken die we dagelijks voeren, op ons werk, in ons vrijwilligerswerk en in onze politieke activiteiten. Zelfs in je eentje kun je dit al effectief doen, laat staan als je deze vier stappen samen met anderen zet.
Daarom wil ik het nieuwe jaar beginnen met deze oproep: maak van het jaar 2026 een jaar van morele waakzaamheid. Wees je dit jaar extra bewust van de fundamentele waarden die op allerlei plekken verzwakt dreigen te worden. Laat de schellen van je ogen vallen en ga de narratieven waarmee onwil en kwade wil in stand worden gehouden zien! Concreet: al die narratieven over materiële en technologische vooruitgang. En zet er een ander verhaal tegenover dat wél op waarden en waarheden gebaseerd is, het verhaal van échte vooruitgang. Zo kunnen we van 2026 toch een hoopvol jaar maken.
Colofon
Tekst en presentatie: Paul Schenderling.
Concept, regie en montage: Allard Amelink.
Bronnen:
Martin Luther King, Where Do We Go From Here?
Erich Fromm, To Have Or To Be.
Aldous Huxley, Ends and Means.